Blijft Hattem zelfstandig? Onderzoeker haakt af en raad botst over 75.000 euro
Hattem – Blijft Hattem ook in de toekomst een zelfstandige gemeente? Die vraag hangt boven een onderzoek dat de Hanzestad op korte termijn wil laten uitvoeren. Maar nog voordat het onderzoek is begonnen, dient zich een onverwacht probleem aan: de beoogde onderzoeker is afgehaakt. Maandagavond ontstond in de gemeenteraad vervolgens een stevige discussie over het geld. Mag het onderzoek straks 75.000 euro kosten, of moet Hattem juist op iedere euro letten?
Voor wie de discussie niet heeft gevolgd: Hattem is de kleine Gelderse gemeente direct aan de andere kant van de IJssel bij Zwolle. De stad heeft een eigen gemeenteraad, een eigen ambtelijke organisatie en een uitgesproken identiteit. Maar steeds vaker rijst de vraag of die organisatie groot en sterk genoeg is om alle gemeentelijke taken ook over vijf of tien jaar nog zelfstandig uit te voeren.
‘We hebben de mensen niet’
De zorgen spelen al langer. Gemeenten moeten van alles regelen: van jeugdzorg en woningbouw tot vergunningen, wegen, riolering en ondersteuning van inwoners. Ook in Hattem worden die taken ingewikkelder, terwijl het lastig is om voldoende gespecialiseerd personeel te vinden.
In de officiële onderzoeksopdracht staat het ongewoon scherp: ‘De urgentie is groot. We hebben de mensen niet en de financiële ruimte is beperkt.’
Daarom besloot de gemeenteraad op 29 juni dat alle toekomstmogelijkheden voor Hattem op tafel moeten komen. Niet omdat er al een besluit over samenvoeging is genomen, maar juist om uit te zoeken welke mogelijkheden er zijn voordat de problemen groter worden.
Dat betekent niet dat Hattem financieel op omvallen staat. Het college presenteerde deze maand een sluitende ontwerpbegroting voor de jaren 2027 tot en met 2030. Maar nieuwe investeringen, bijvoorbeeld in schoolgebouwen, vragen nog altijd om scherpe keuzes.
Meer ambtenaren dan elders, maar niet zomaar te duur
Hoe ernstig is die situatie eigenlijk? Daarvoor liet Hattem adviesbureau Berenschot de gemeentelijke organisatie vergelijken met soortgelijke gemeenten. De uitkomsten werden op 21 september openbaar gepresenteerd.
Op papier gaf Hattem in de begroting voor 2026 zo’n 19 miljoen euro uit aan vergelijkbare apparaatskosten. Dat is 6 procent, oftewel 1,1 miljoen euro, meer dan gemiddeld bij de onderzochte gemeenten.
Hattem heeft bovendien 20 procent meer ambtelijke formatie: een verschil van 19,2 volledige banen. De gemiddelde loonkosten per medewerker zijn juist 1 procent lager.
Maar wie daaruit concludeert dat Hattem zomaar 1,1 miljoen euro kan besparen, trekt volgens Berenschot de verkeerde conclusie.
De gemeente voert meer taken zelf uit, heeft een historische binnenstad en kent op verschillende terreinen een hogere werklast. Wordt met die omstandigheden rekening gehouden, dan kan Berenschot het totale kostenverschil verklaren.
Dat neemt de kwetsbaarheid niet weg. Zo heeft Hattem bij juridische zaken omgerekend ongeveer 1,3 volledige arbeidsplaats minder dan vergelijkbare gemeenten, terwijl er juist relatief veel werk ligt, onder meer door Woo-verzoeken.
Volgens de presentatie ontstaan daardoor juridische risico’s en moet de gemeente soms extra externe deskundigen inschakelen. Ook de samenwerking in verschillende regio’s en het gebruik van gezamenlijke computersystemen kosten medewerkers tijd.
Het probleem is dus niet simpelweg dat Hattem te veel uitgeeft. Het gaat ook om de vraag of de kleine organisatie alle benodigde kennis en mensen beschikbaar heeft wanneer het erop aankomt.
Van samenwerken tot een mogelijk andere bestuurlijke toekomst
Daarom ligt nu de zogenoemde toekomstverkenning op tafel. Die kijkt eerst naar de komende drie jaar: kan Hattem bepaalde taken slimmer of intensiever samen met andere gemeenten uitvoeren?
Daarna moet worden onderzocht welke bestuurlijke en organisatorische mogelijkheden er zijn voor de periode van drie tot vijf jaar en van vijf tot tien jaar.
Dat kan gaan om betere samenwerking, het delen van ambtenaren of een veel verdergaande bestuurlijke verandering. Ook een mogelijke gemeentelijke herindeling wordt op voorhand niet uitgesloten.
Maar er ligt nadrukkelijk geen fusievoorstel en er is ook geen voorkeursgemeente aangewezen. Het uitgangspunt waarmee wordt vergeleken, is juist dat Hattem zelfstandig blijft en de bestaande samenwerkingen voortzet.
Onderzoeker weg, prijskaartje onzeker
De raadscommissie zou maandagavond vooral bespreken hoe dat onderzoek moet worden uitgevoerd. Maar aan het begin van de vergadering meldde voorzitter Marinus Kers dat de beoogde onderzoeker de opdracht niet meer gaat doen.
Volgens VVD-raadslid Okyay Örgüt is die elders aan het werk gegaan.
Dat is een flinke tegenvaller, want de oorspronkelijke begroting was al opgesteld. Daarin stond 46.000 euro exclusief btw voor het onderzoek, plus 5.000 euro voor de griffie.
Hattem rekende op 23.000 euro subsidie van de provincie Gelderland, waardoor naar verwachting 28.000 euro ten laste van de gemeentelijke reserve zou komen. Die subsidie was bij het opstellen van het voorstel nog niet definitief toegekend.
Met een nieuwe onderzoeker kan het bedrag veranderen. En precies daarover liepen de meningen uiteen.
75.000 euro? ‘Geen blanco cheque’
ChristenUnie-fractievoorzitter Arend Palland opperde een budget van 75.000 euro. Daarmee zou de gemeente volgens hem voldoende ruimte hebben om snel een goede onderzoeker te vinden.
Wethouder Andries van der Kolk waarschuwde dat opnieuw door de volledige raad moeten gaan bij een hoger bedrag vier tot zes weken vertraging kan veroorzaken.
Maar André Borst van Algemeen Belang wilde niet op voorhand een hoger bedrag noemen. Hij vreest dat de gemeente daarmee haar onderhandelingspositie verzwakt.
Ook bij de VVD klonk die zorg: als Hattem zelf 75.000 euro noemt, waarom zou een volgende aanbieder dan lager offreren?
CDA, D66 en PRO hielden eveneens vast aan de oorspronkelijke raming als uitgangspunt.
HattemCentraal benadrukte juist de urgentie. Raadslid Harry Engelsman waarschuwde voor uitval en vertrek van medewerkers, oplopende werkdruk en dure externe inhuur als de gemeente niets onderneemt.
Zijn boodschap was helder: ‘Niets doen is geen optie.’
Na een schorsing kwam er een uitweg. De fracties konden zich vinden in de inhoud van de onderzoeksopdracht; het financiële deel werd apart gehouden.
Het college kan nu nieuwe offertes gaan opvragen, waarna de gemeenteraad zich over de kosten buigt. De 75.000 euro is dus niet vastgesteld.
Waarom komt Zwolle opnieuw in beeld?
Ook over de mogelijke samenwerkingspartners bestaat verschil van inzicht. Vooral Zwolle, Heerde en Oldebroek werden tijdens de vergadering genoemd.
Dat is niet toevallig. Hattem heeft met Heerde en Oldebroek al jaren banden, onder meer via de samenwerking H2O.
En het gesprek is veel ouder dan het huidige onderzoek.
In februari 2016 koos de gemeenteraad, na een amendement, al voor de Regio Zwolle als voorkeursrichting bij samenwerking met andere gemeenten. Het amendement kreeg negen stemmen voor en vijf tegen en noemde bovendien bestuurlijke zelfstandigheid als uitgangspunt.
De uiteindelijke aangepaste opdracht werd vervolgens unaniem aangenomen.
Borst vindt daarom dat Hattem niet opnieuw een lange ronde langs allerlei gemeenten hoeft te maken. Wat hem betreft concentreert het onderzoek zich op Zwolle, Heerde en Oldebroek.
D66 vindt dat de lessen van vroeger meegenomen moeten worden, maar wil na tien jaar ook andere mogelijkheden blijven bekijken. Voorlopig blijft het onderzoek breed.
Inwoners mogen voorlopig nog niet meepraten
Opvallend is ook wat er níét in de onderzoeksopdracht staat.
Tijdens de eerste verkenning komt er geen participatietraject voor inwoners, ondernemers of maatschappelijke organisaties. Zij worden pas in een latere fase bij de afweging over de toekomst betrokken, nadat de resultaten zijn gepresenteerd en besproken.
Daarnaast wil de raad een tijdelijke adviescommissie instellen, met vertegenwoordigers van de politieke fracties.
Die bijeenkomsten zijn besloten, zodat ook gevoelige voorlopige informatie en gesprekken met andere gemeenten aan bod kunnen komen.
Dat betekent niet dat het hele onderzoek geheim is: de gemeenteraad krijgt de bevindingen en de uiteindelijke politieke afweging vindt openbaar plaats.
Wanneer weet Hattem meer?
Volgens de oorspronkelijke planning moet het onderzoek eind april 2027 zijn afgerond. Of die datum haalbaar blijft, is onzeker zolang er geen nieuwe onderzoeker en definitief budget zijn.
Een besluit over samenwerking of een mogelijke herindeling valt dan overigens nog niet. Het rapport moet eerst duidelijk maken welke keuzes Hattem überhaupt heeft.
Voor de inwoners van Hattem is daarmee de grote vraag nog onbeantwoord: hoe blijft de gemeente dichtbij, herkenbaar en zelfstandig genoeg om haar eigen koers te bepalen, terwijl de taken en financiële druk blijven toenemen?
De zoektocht daarnaar is begonnen, maar de eerste hobbel ligt al op tafel.
