TenneT wil ongebruikte stroomruimte terugpakken: in Zwolle is zelfs onteigening nodig voor uitbreiding
Het stroomnet zit op veel plaatsen muurvast. Bedrijven wachten op een aansluiting, woningbouwprojecten dreigen vertraging op te lopen en de kosten voor stroomtransport stijgen fors. Maar ondertussen hebben sommige bedrijven elektriciteitscapaciteit gereserveerd die ze nauwelijks gebruiken. Netbeheer Nederland wil dat TenneT die ongebruikte ruimte gemakkelijker kan terugpakken. In Zwolle is de strijd om extra stroomcapaciteit goed zichtbaar: bij het hoogspanningsstation op Hessenpoort is inmiddels zelfs een onteigeningsprocedure gestart.
Het klinkt bijna ongelooflijk. Terwijl ondernemers soms jarenlang op een nieuwe of zwaardere stroomaansluiting moeten wachten, is een deel van de capaciteit op het elektriciteitsnet al gereserveerd voor plannen die misschien nooit worden uitgevoerd.
Daar willen de Nederlandse netbeheerders verandering in brengen. Netbeheer Nederland heeft een voorstel ingediend bij de Autoriteit Consument & Markt (ACM). De toezichthouder maakte dat donderdag 29 oktober bekend.
Stroom gereserveerd, maar nooit gebruikt
De regeling waar het om draait, heeft een opvallende naam: GOTORK. Dat staat voor Gebruik Op Tijd Of Raak het Kwijt.
Bedrijven die veel elektriciteit nodig hebben, spreken met de netbeheerder af hoeveel elektrisch vermogen zij maximaal mogen afnemen of terugleveren. Dat heet gecontracteerd transportvermogen.
Die capaciteit wordt vervolgens voor het bedrijf gereserveerd. Ook wanneer een bedrijf die ruimte niet volledig benut, kan het zijn contract behouden.
Onder de bestaande GOTORK-regels kunnen netbeheerders ingrijpen wanneer grootverbruikers gedurende twaalf maanden een aanzienlijk deel van hun gereserveerde capaciteit niet gebruiken. Het gaat onder meer om bedrijven die minder dan de helft van hun gecontracteerde vermogen benutten of minstens 1 megawatt ongebruikt laten.
De netbeheerder kan na onderzoek en overleg besluiten het gecontracteerde vermogen te verlagen. De vrijgekomen transportcapaciteit kan vervolgens voor andere gebruikers beschikbaar komen.
Maar volgens Netbeheer Nederland wordt die mogelijkheid in de praktijk nog nauwelijks toegepast.
Zelfs zonder aansluiting al stroomruimte vastgelegd
Het nieuwe voorstel gaat daarom een stap verder.
TenneT zou ook mogen ingrijpen bij partijen die al transportcapaciteit hebben gecontracteerd, maar nog helemaal geen fysieke aansluiting op het landelijke hoogspanningsnet hebben.
Denk bijvoorbeeld aan een groot bedrijfsproject waarvoor alvast elektriciteitscapaciteit is gereserveerd. Het bouwplan zit nog in de vergunningsfase, de financiering is onzeker of het project loopt flinke vertraging op.
Ondertussen blijft de stroomruimte op papier vastliggen.
Volgens het voorstel kan TenneT die capaciteit terugnemen wanneer er een redelijk vermoeden bestaat dat deze niet gebruikt zal worden. De betrokken ondernemer moet dan wel de gelegenheid krijgen om aan te tonen dat de gereserveerde ruimte in de toekomst alsnog nodig is.
Het gaat dus niet om elektriciteit die letterlijk wordt teruggeleverd aan het net, maar om transportcapaciteit die opnieuw beschikbaar kan worden gesteld.
De voorgestelde uitbreiding van GOTORK geldt uitsluitend voor het landelijke hoogspanningsnet van TenneT. De regels voor uitzonderingen voor vitale en essentiële diensten worden eveneens aangescherpt.
Op Hessenpoort speelt ondertussen een heel andere strijd
Hoe groot de problemen op het elektriciteitsnet zijn, is zichtbaar aan de noordkant van Zwolle.
Bij hoogspanningsstation Hessenpoort aan de Berkummerbroekweg werken TenneT en Enexis aan een omvangrijke uitbreiding van de elektriciteitsinfrastructuur.
Het bestaande station moet worden versterkt en er komen twee nieuwe elektriciteitsstations bij. Ten noorden van de Berkummerbroekweg staat een nieuw 110 kV-hoogspanningsstation gepland, met daarnaast een nieuw 20 kV-station.
Die uitbreiding is belangrijk voor veel meer dan alleen de bedrijven op Hessenpoort. Ook nieuwe woonwijken, zorggebouwen, scholen en ondernemers elders in Zwolle zijn afhankelijk van voldoende capaciteit op het elektriciteitsnet.
Maar daarvoor is niet alleen extra techniek nodig. Er moet ook grond beschikbaar zijn.
Vier jaar onderhandelen over twee stukken landbouwgrond
En juist daar loopt het vast.
TenneT onderhandelt al ongeveer vier jaar met particuliere grondeigenaren over de aankoop van landbouwgrond die nodig is voor de uitbreiding.
Het grootste deel van de benodigde grond heeft de netbeheerder inmiddels kunnen kopen. Maar over twee percelen, samen ruim 2,9 hectare, is nog geen definitieve overeenstemming bereikt.
Daarom heeft TenneT de gemeente Zwolle gevraagd een onteigeningsprocedure te starten.
Het college van burgemeester en wethouders heeft inmiddels een ontwerp-onteigeningsbeschikking gepubliceerd. De stukken liggen sinds 8 oktober ter inzage. Belanghebbenden kunnen tot en met 19 november 2026 hun zienswijze indienen.
De gemeenteraad neemt naar verwachting in januari 2027 een besluit. Als daadwerkelijk tot onteigening wordt besloten, moet de rechter die beschikking daarna nog bekrachtigen.
De grondeigenaren zijn hun land dus nog niet kwijt. TenneT blijft ook tijdens de procedure proberen om met hen tot overeenstemming te komen.
Ook nieuwe woningen kunnen in de knel komen
Volgens het Zwolse college heeft vertraging bij de uitbreiding van het hoogspanningsstation mogelijk grote gevolgen voor de ontwikkeling van de stad.
Zonder voldoende transportcapaciteit kunnen niet alleen bedrijven moeilijker uitbreiden. Ook de bouw van nieuwe woningen en voorzieningen kan vertraging oplopen wanneer deze niet tijdig op het elektriciteitsnet kunnen worden aangesloten.
Daarmee komen twee verschillende oplossingen voor hetzelfde probleem samen.
Op Hessenpoort moet door de aanleg van nieuwe installaties en verbindingen fysiek meer capaciteit ontstaan. Met de landelijke GOTORK-regeling willen netbeheerders juist voorkomen dat bestaande stroomruimte ongebruikt gereserveerd blijft.
Of het nieuwe voorstel daadwerkelijk extra capaciteit voor bedrijven of bouwprojecten in Zwolle zal opleveren, is nog niet bekend.
En ondertussen stijgen de kosten flink
Alsof de problemen met het overvolle stroomnet nog niet groot genoeg zijn, krijgen huishoudens en bedrijven naar verwachting ook te maken met hogere transportkosten.
De ACM verwacht dat huishoudens en bedrijven met een aansluiting op het regionale elektriciteits- en gasnet in 2027 gemiddeld ongeveer 20 procent meer gaan betalen voor het transport van energie.
Voor een gemiddeld huishouden komt dat volgens de voorlopige berekeningen neer op ongeveer 89 euro extra per jaar voor het transport van elektriciteit en 52 euro extra voor gastransport.
Ook TenneT heeft hogere tarieven voorgesteld. Voor afnemers op het hoogspanningsnet gaat het om een gemiddelde verhoging van 20 procent. Op het extrahoogspanningsnet wordt juist een gemiddelde daling van 6 procent voorgesteld.
Volgens de ACM hangen de stijgende transportkosten vooral samen met de miljardeninvesteringen die nodig zijn om het stroomnet uit te breiden en te vernieuwen.
De netbeheerders moeten de komende vijftien jaar naar schatting ongeveer 235 miljard euro investeren om het elektriciteitsnet toekomstbestendig te maken.
De definitieve tarieven voor 2027 moeten nog door de ACM worden vastgesteld. Dat besluit wordt in november verwacht.
Mag TenneT straks zomaar stroomruimte afpakken?
Nee. Ondernemers verliezen niet automatisch hun transportrechten wanneer hun plannen vertraging oplopen.
Netbeheer Nederland wil dat TenneT kan optreden wanneer redelijkerwijs wordt verwacht dat een gereserveerde aansluiting niet tot stand komt of de gecontracteerde capaciteit ongebruikt blijft.
Daarbij moet de betrokken partij kunnen uitleggen waarom de stroomruimte alsnog nodig is. Het voorstel moet voorkomen dat schaarse capaciteit langdurig vastligt voor onzekere projecten, maar mag tegelijkertijd realistische uitbreidingsplannen van bedrijven niet onnodig blokkeren.
Bovendien moet de ACM de voorgestelde wijzigingen eerst beoordelen. Er is dus nog geen definitief besluit genomen.
