Onder de kerk van Windesheim ligt nog altijd een verdwenen klooster verborgen

Zwolle / Windesheim – Het begint met een bord, een wethouder en een vondst van zeshonderd jaar oud. Even later gaat naast de Hervormde Kerk aan de Dorpsstraat de schep de grond in. Archeologen zoeken hier tijdens de Nationale Archeologiedagen samen met bezoekers naar sporen van een verdwenen kloostercomplex. Wie goed kijkt, ziet niet zomaar wat oude stenen, maar puzzelstukken van een plek die ooit tot de belangrijkste religieuze centra van deze regio hoorde.

Wethouder opent met bril van 600 jaar oud

Wethouder Arjan Spaans opent de bijeenkomst bij het nieuwe informatiebord over het klooster, de brouwerij en de kerk. Hij haalt meteen een van de meest aansprekende vondsten uit de Windesheimer bodem aan: een hoornen bril die in 1988 werd gevonden in een oude beerput aan de Bergweg.

„Daarmee was het destijds de oudste bril van Nederland”, zegt Spaans. Volgens hem laat zo’n kleine vondst ineens zien wie hier eeuwen geleden leefde. „Zo brengt één hele kleine vondst ons eigenlijk echt naar de mens van 600 jaar geleden.”

De bril werd rond 1400 gedateerd. Het ging om een knijpbril, een bril die op de neus werd geklemd. In die tijd waren brillen vooral iets voor rijke mensen of geestelijken. Ineens wordt het verleden tastbaar: mogelijk liep hier ooit een monnik rond die boeken overschreef én een bril droeg.

Onder de grond wachten de puzzelstukken

Van het enorme kloostercomplex zelf staat bovengronds bijna niets meer overeind. De huidige kerk is de voormalige brouwerij van het klooster. Maar onder de grond liggen mogelijk nog altijd resten te wachten.

Stadsarcheoloog Michael Klomp staat bij de werkput naast de kerk en wijst op de bodem onder zijn voeten. Juist hier willen de archeologen ontdekken wat er nog over is van het oude Windesheim. Het klooster was volgens hem geen enkel gebouw, maar „echt een gigantisch complex”. Waar alle onderdelen precies hebben gestaan, weet niemand zeker.

In de omgeving doken eerder al aanwijzingen op: afbraakmateriaal, stukken muur, een munt uit de kloosterperiode en de beroemde beerkuil met het oude brilletje. Ook inwoners komen soms met verhalen over muren die bij verbouwingen of in tuinen tevoorschijn kwamen.

„Het zit overal her en der vol met muren”, zegt Klomp. „Dat is ook niet gek. Want het is niet één gebouw of zo. Het is echt een gigantisch complex geweest.”

Archeologen pellen de bodem af

In de werkput gaat het niet om zomaar graven en hopen op een vondst. De archeologen werken vak voor vak en laag voor laag. Alles wat naar boven komt, gaat in zakjes, krijgt een plek op de administratie en wordt later bekeken.

Klomp ziet al stukjes leisteen, baksteen en scherven voorbijkomen. Sommige vondsten lijken jonger, maar dieper in de bodem kan ouder materiaal liggen. „Naarmate wij dieper gaan, denk ik dat wij materiaal tegenkomen wat met het klooster te maken heeft.”

Volgens de stadsarcheoloog kan deze kleine werkput een groot verhaal vertellen. Onder de latere lagen ligt mogelijk zelfs het rivierduin waarop in de prehistorie al mensen woonden. „Eigenlijk kan je hier een hele goede doorsnede krijgen van de geschiedenis van Windesheim in gelaagdheid naar beneden.”

‘Het kan spannend worden’

Voor bezoekers maken de Nationale Archeologiedagen archeologie ineens heel concreet. Ze kijken niet naar vondsten achter glas, maar staan naast een werkput waar de geschiedenis op dat moment uit de bodem komt.

Klomp noemt het een opgraving waar bezoekers met hun neus bovenop staan: het oude kloosterterrein op de achtergrond, de werkput ervoor en archeologen die ter plekke laten zien hoe hun werk gaat. Soms zeven ze grond. Soms bewaren ze een scherf. Soms blijkt iets minder oud dan gehoopt. Maar onder elke laag kan ineens iets nieuws liggen.

„Dit is toch niet spannend genoeg, maar het kan spannend worden”, zegt Klomp. Precies daar zit de aantrekkingskracht: één schep kan het verhaal van Windesheim weer een stukje groter maken.

Bezoekers kunnen dit weekend zelf meegraven

De Nationale Archeologiedagen in Windesheim lopen vrijdag 19 en zaterdag 20 juni van 10.00 tot 16.00 uur bij de Hervormde Kerk aan de Dorpsstraat 4. Bezoekers kunnen meekijken, vondsten bekijken, rondleidingen volgen en zelf meehelpen in de werkput.

Aanmelden is alleen nodig voor wie actief wil meegraven. Dat kan via erfgoed@zwolle.nl. Voor de rondleidingen door Windesheim met Moderne Devotie-gids Mink de Vries is aanmelden niet nodig.

Op zaterdag is er extra programma voor jong en oud. Bezoekers kunnen vondsten schoonmaken, leren hoe archeologen ontdekkingen documenteren en 3D-modellen bekijken. Voor kinderen is er de activiteit “Weet wat je eet”, waarbij ze met een microscoop ontdekken wat mensen vroeger aten.

Zondag 21 juni gaat het programma verder in het Erfgoedlab van ANNO Stadsmuseum Zwolle. Daar zien bezoekers tussen 10.00 en 16.00 uur wat er ná een opgraving met vondsten gebeurt. Want in Windesheim is één ding duidelijk: het verdwenen klooster is nog lang niet uitgepraat.