Zwolle – In de eeuwenoude Sassenpoort werd vanochtend de nieuwste tentoonstelling feestelijk geopend, en dat ging – hoe toepasselijk – niet zonder een vleugje archiefhumor, stoffige anekdotes en een flesje met… archieflucht.
De expositie vertelt het verhaal van de periode 1898 tot 1977, toen het Rijksarchief Overijssel niet in een modern depot, maar in de middeleeuwse poort zat – tussen vochtige muren, krakende vloeren en eindeloze kaarten, perkamenten en papieren. Decennialang was dit monument niet alleen beeldbepalend voor Zwolle, maar ook het kloppend geheugen van de provincie.
“26 kilometer archief”
Tijdens de opening sprak Corry Gillissen, bestuurder van Stichting Exploitatie Sassenpoort. Ze blikte terug op de lange zoektocht naar bruikbaar materiaal.
“Er staat op dit moment zo’n 26 kilometer aan archiefdozen bij Collectie Overijssel,” vertelde ze. “Behalve al die stukken zijn er ook nog stukken over het archief. Probeer daar maar eens een hapklare, leuke tentoonstelling van te maken.” Maar dat is zeker gelukt: mooi fotomateriaal en verhalen staan op panelen aan de muur. Ook is AI gebruikt om sprekende historische portretten te maken. Die zie je in één van de ‘cellen’ van de poort: archivarissen die je persoonlijk toespreken.
Directeur Collectie Overijssel spreekt vanaf hoge archiefplanken
Vincent Robijn, directeur van Collectie Overijssel, nam ook het woord — zittend op een hoge stoel tussen oude archiefplanken, alsof hij zó uit 1920 was geplukt.
Hij memoreerde hoe anders het archief er vroeger uitzag: “Kleine doorgangetjes, vleermuizen, schimmels… En tóch een soort gezellig gevoel dat je samen het geheugen van Overijssel bewaakt,” grapte hij.
“Nu eisen we klimaatkamers van 18 graden, 50 procent luchtvochtigheid en verstelbare bureaus. Hier kwam je gewoon binnen met je jas nog aan.”
Volgens Robijn is de digitalisering revolutionair. “We maken inmiddels 700.000 tot een miljoen scans per jaar. Straks kun je het complete Statenarchief doorzoeken op elk woord. Dat levert enorme nieuwe ontdekkingen op.”
De archiefsoap Schöngen vs. Wijnbeek
Publiekstrekker wordt ongetwijfeld de beruchte Zwolse archiefkwestie (1908–1912): een vurige ruzie tussen rijksarchivaris dr. Michael Schöngen en gemeentearchivaris Johannes Wijnbeek. Destijds haalde het conflict de landelijke kranten – een ware archiefsoap.
In de tentoonstelling komen de twee kemphanen letterlijk tot leven: tik op de toets van een oude typemachine en hun sprekende AI-portretten vliegen elkaar verbaal in de haren.
Telefoontje uit het verleden
Durfallen kunnen een bakelieten telefoon oppakken en ‘bellen’ met het spook van de Sassenpoort, een poortwachter of de rijksarchivaris.
Verder zijn er interviews met ooggetuigen uit de laatste jaren dat het archief in de poort gevestigd was en is er oud materiaal te zien dat hier ooit lag opgeslagen.
Archiefgeur… in een bidon
Robijn sloot af met een opmerkelijk presentje: een sportbidon gevuld met “de authentieke archiefgeur” van het depot. Alleen Gillissen mocht eraan ruiken door de fles te openen, “anders vervliegt de charme.”
Vanaf 7 november te bezoeken
De tentoonstelling laat met originele stukken, verhalen en speelse installaties zien dat geschiedenis allesbehalve dood is – zelfs in een vochtige, oude poort. Bezoekers kunnen vanaf 7 november terecht in de Sassenpoort.
