Berg bij Vitens blijkt historische plek: hier kreeg Zwolle bijna 800 jaar geleden stadsrechten

Zwolle – Wie vanuit Zwolle over de oude weg richting Hattem rijdt, komt er bijna vanzelf langs. Aan de Spoolderbergweg, pal bij het bekende terrein van Vitens, ligt een groen heuveltje waar je gemakkelijk aan voorbijgaat. Toch speelt deze plek een bijzondere rol in de geschiedenis van Zwolle. Dit is de Spoolderberg. Volgens de gemeente kreeg Zwolle hier in 1230 zijn stadsrechten. En wie wil begrijpen waarom, belandt drie jaar eerder, bijna 50 kilometer verderop achter Hardenberg, midden in een bloedige veldslag bij een dorp waarvan veel Zwollenaren waarschijnlijk nog nooit hebben gehoord: Ane.

Dat verhaal wordt juist nu weer actueel. In 2027 is het 800 jaar geleden dat de Slag bij Ane werd uitgevochten en het herdenkingsjaar is inmiddels begonnen. In de regio duiken speciale vlaggen op bij boerderijen en op trekkers en de komende maanden staan allerlei activiteiten op het programma. Ook Zwolle doet mee: op 15 september wordt uitgerekend op de Spoolderberg om 19.00 uur een zogenoemde Bisschopsrede gehouden. Maar waarom juist daar, en wat heeft een veldslag bij een klein dorp achter Hardenberg eigenlijk met de stadsrechten van Zwolle te maken?

Maar waar ligt Ane eigenlijk?

Wie vanuit Zwolle naar Ane wil, moet bijna 50 kilometer naar het oosten rijden, voorbij Hardenberg richting Gramsbergen. Daar botsten op 28 juli 1227 de troepen van bisschop Otto II van Lippe op strijders onder leiding van Rudolf van Coevorden. De bisschop wilde zijn gezag in het gebied herstellen en beschikte over een leger met zwaarbewapende ridders.

Maar juist die ridders kwamen in het drassige landschap rond Ane in grote problemen. Mannen en paarden konden er moeilijk uit de voeten en het bisschoppelijke leger werd vernietigend verslagen. Ook Otto II van Lippe overleefde de veldslag niet. En precies daar begint de verbinding met Zwolle.

Historische voorstelling van de Slag bij Ane in 1227. Beeld: Rijksmuseum / Public Domain

En dan komt Zwolle in beeld

Na de dood van Otto werd Willebrand van Oldenburg de nieuwe bisschop van Utrecht. Hij erfde meteen een groot probleem: het gezag van de bisschop in het noordoosten was door de nederlaag bij Ane ernstig verzwakt. Zwolle koos de kant van Willebrand en hielp hem in zijn strijd tegen de opstandelingen. Volgens de geschiedschrijving leverden Zwollenaren manschappen en financiële steun, terwijl de inwoners op hun beurt meer zelfstandigheid wilden.

Drie jaar na de Slag bij Ane was het zover. Op 31 augustus 1230 verleende bisschop Willebrand Zwolle stadsrechten. Die rechten gaven de inwoners meer mogelijkheden om hun eigen zaken te regelen en hielpen Zwolle zich verder te ontwikkelen als zelfstandige stad. De Slag bij Ane leverde Zwolle dus niet rechtstreeks stadsrechten op, maar zette wel een reeks gebeurtenissen in beweging waarin Zwolle een belangrijke bondgenoot van de nieuwe bisschop werd.

Terug naar dat heuveltje bij Vitens

En daarmee zijn we terug in Zwolle. De Spoolderberg is geen berg waarvoor je bergschoenen nodig hebt. Het is een oude rivierduin aan de westkant van de stad. De verhoging was vroeger groter en de plek werd eeuwenlang gebruikt voor belangrijke bijeenkomsten. Volgens de gemeente Zwolle kreeg de stad hier in 1230 zijn stadsrechten. Later werden op de Spoolderberg ook landdagen gehouden, bijeenkomsten waarbij vertegenwoordigers uit verschillende delen van Overijssel samenkwamen.

Wie de Spoolderberg van dichtbij bekijkt, ziet de verhoging in het landschap duidelijk. Foto: RTV Focus Zwolle

Tegenwoordig is het een plek waar je gemakkelijk aan voorbijgaat. Er staat geen imposant kasteel, geen oude stadspoort en geen groot monument dat vanaf de weg duidelijk maakt wat hier is gebeurd. Wie weet waar hij moet kijken, vindt er wel een informatiebord dat het verhaal vertelt. Daarop staat onder meer dat Zwolle in 1230 op de Spoolderberg stadsrechten kreeg toegekend.

Op het informatiebord bij de Spoolderberg wordt onder meer verteld dat Zwolle hier in 1230 stadsrechten kreeg. Foto: RTV Focus Zwolle

Waarom juist hier weer een bisschop?

Daarmee wordt ook duidelijk waarom de organisatoren van het herdenkingsjaar rond de Slag bij Ane juist deze plek hebben uitgekozen voor een activiteit in Zwolle. Op dinsdag 15 september staat om 19.00 uur op de Spoolderberg een Bisschopsrede gepland. Het is een van de activiteiten waarmee in Noordoost-Nederland wordt stilgestaan bij de gebeurtenissen van bijna 800 jaar geleden. Het herdenkingsjaar loopt door tot en met september 2027 en ook in onder meer Groningen, Assen, Peize, Hasselt en Dalfsen staan activiteiten rond ridders, boeren, geestelijken en de strijd van destijds gepland.

Vlaggen duiken op bij boeren

De eeuwenoude geschiedenis wordt ondertussen ook op een heel moderne manier zichtbaar. In de regio verschijnen speciale vlaggen voor 800 jaar Slag bij Ane bij boerderijen en op trekkers. De organisatoren trekken daarbij zelf een lijn tussen de boeren die in de dertiende eeuw meevochten en boeren van nu. Ze verwijzen onder meer naar recente boerenprotesten en naar de discussie over vrijheid en ruimte. Het motto van het herdenkingsjaar luidt: „Vechten voor de vrijheid, betekent ook ruimte geven aan, en respect hebben voor, de vrijheid van anderen.”

Een vlag voor 800 jaar Slag bij Ane aan een trekker. Foto: organisatie 800 jaar Slag bij Ane

Maar waar was die Slag bij Ane precies?

Wie na dit verhaal zelf richting Ane rijdt om het slagveld te bekijken, stuit op nog een historische puzzel. De precieze plek waar op 28 juli 1227 werd gevochten, is namelijk niet met zekerheid vastgesteld. Bekend is dat de veldslag in de omgeving van het huidige Ane plaatsvond en dat het drassige landschap een belangrijke rol speelde. Historici en archeologen hebben verschillende mogelijke locaties onderzocht, maar één exact afgebakend slagveld is niet vastgesteld. In Ane staat wel een monument dat herinnert aan de beroemde strijd.

Het monument voor de Slag bij Ane. De precieze locatie van het middeleeuwse slagveld is niet met zekerheid vastgesteld. Foto: Onderwijsgek / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.5 NL

Bijna acht eeuwen later liggen Ane en Zwolle nog altijd bijna 50 kilometer uit elkaar. Toch komen beide verhalen op de Spoolderberg weer bij elkaar: een veldslag waarbij een bisschop het leven verloor, zijn opvolger die de hulp van Zwolle kreeg en de stadsrechten die drie jaar later volgden. Wie voortaan langs dat groene heuveltje bij Vitens rijdt, weet waarom daar in september ineens weer over een bisschop en een veldslag bij Ane wordt gesproken.