Na 450 jaar vloeit er weer kloosterbier in Windesheim: ‘van Thomas Tripel tot Nuchtere Johannes’
Windesheim / Zwolle – Op een plek waar eeuwen geleden al bier werd gemaakt, pruttelen opnieuw de brouwketels. Na ongeveer 450 jaar heeft Windesheim weer een eigen kloosterbrouwerij. Wat begon als een duik in de geschiedenis, groeide uit tot een dorpsproject met eigen recepten, honderden liters bier en een oud-laborant die zijn vakkennis plotseling weer hard nodig heeft.

Vrijdag werd de Windesheimer Kloosterbrouwerij officieel geopend door wethouder Gerdien Rots. Maar wie binnenstapt, merkt al snel dat hier meer gebeurt dan een bord onthullen en een flesje opentrekken.
In een bescheiden brouwlokaal wordt gemeten, gefilterd, gekoeld en vooral veel uitgeprobeerd. De brouwers ontwikkelen hier zelf hun recepten. Zodra die naar wens zijn, verhuist het recept naar de Vechtdal Brouwerij in Dalfsen, waar het Windesheimer bier in grotere hoeveelheden wordt geproduceerd.
Laborant achter de brouwketel

Eén van de brouwers is Jan Bredewold. De zesde generatie Windesheimer blijkt jarenlang in een laboratorium te hebben gewerkt. Bij de brouwketels komt die oude kennis onverwacht goed van pas.
„Ik ben ooit laborant geweest. Ik heb een jaar of tien op een laboratorium rondgelopen”, vertelt Bredewold. „Daarna ben ik achter een laptop terechtgekomen. Maar als je hiermee bezig bent, komen allerlei dingen weer boven.”
Met zichtbaar plezier legt hij uit hoe suiker tijdens de vergisting wordt omgezet en hoe daarbij koolzuur en alcohol ontstaan. Ook het alcoholarme bier vraagt om een heel ander proces. Daarbij wordt eerst bier gemaakt, waarna de alcohol met behulp van een membraan wordt verwijderd.
„Het klinkt allemaal als een soort scheikundeproces”, merkt een bezoeker op.
„Het is een scheidingsproces”, antwoordt Bredewold. Zijn oude laboratoriumkennis is duidelijk nog niet verdwenen.
Slangen, zeven en vallen en opstaan
Dat bierbrouwen niet altijd zonder slag of stoot gaat, wordt tijdens de rondleiding eveneens duidelijk. Een slang moet stevig vastzitten, mag niet dubbelklappen en het filter moet precies doen wat de brouwers ervan verwachten.
Het blijft een proces van proberen, bijstellen en opnieuw beginnen. In een filtervat blijven de granen achter, terwijl het vocht door een zeef zakt. Door het brouwsel opnieuw door het graanbed te laten lopen, wordt het steeds helderder.


De capaciteit van het kleine brouwlokaal bepaalt het tempo. In de koelruimte passen twee vaten van ongeveer dertig liter. Daar moet het bier vervolgens circa twee weken blijven staan voor de vergisting.
Het brouwlokaal in Windesheim is vooral de plek waar de brouwers experimenteren en recepten verfijnen. Is een recept eenmaal goedgekeurd, dan wordt het overgedragen aan de Vechtdal Brouwerij in Dalfsen. Daar vindt de grotere productie plaats.
Van de Thomas Tripel werd volgens Bredewold ongeveer 700 liter gemaakt: zo’n 150 dozen met ieder zes flesjes.
Van een bruine korrel tot donker bier
Voor Bredewold is zelfs de kleur van een biertje een klein college scheikunde waard. Donker bier krijgt zijn kleur niet zomaar. Daarvoor worden granen gebruikt die sterker zijn verhit en daardoor donkerder zijn geworden.
Hij vergelijkt het met vlees dat tijdens het bakken bruin kleurt. Het gaat om de zogenoemde maillardreactie: precies zo’n begrip dat na jaren achter een laptop opeens weer uit zijn laboratoriumtijd komt bovendrijven.
„Dat zat eigenlijk nog in mijn hoofd”, vertelt hij.

Een tripel van Thomas en een nuchtere Johannes
Zelfs achter de namen op de etiketten gaat een verhaal schuil. De Thomas Tripel verwijst naar Thomas van Kempen, een van de bekendste vertegenwoordigers van de Moderne Devotie. Voor de dubbel werd Dirk van Herxen van stal gehaald, een andere belangrijke figuur binnen die beweging en afkomstig uit Herxen.
Maar de mooiste woordspeling zit misschien wel op het bier zonder of met weinig alcohol: de Nuchtere Johannes.
Volgens de informatie van de organisatie verwijst die naam naar Johannes van Kempen, een van de oprichters van het klooster in Windesheim en de oudere broer van Thomas van Kempen. Brouwer Jan Bredewold vertelt tijdens de rondleiding nog een tweede verhaal dat bij de naam meespeelde.
Hij haalt een vertelling van ds. Christiaan Baan aan over Johannes de Doper, die bekendstond als een sober en matig levend mens. Daarmee was volgens de brouwers een passende naam geboren voor het alcoholvrije of alcoholarme bier: de Nuchtere Johannes.
„Dat verhaal had ik mooi opgeslagen”, vertelt Bredewold. „Toen dacht ik: dat is een naam voor een alcoholvrij of alcoholarm bier.”
De namen zijn dan ook niet alleen bedoeld als aardige woordgrappen. Ze moeten het bier verbinden met de geschiedenis van Windesheim. De brouwers kregen daarbij van hun leermeesters een duidelijke les mee.
„Je kunt een goed bier hebben, dat is goed”, zegt Bredewold. „Maar je moet er ook goede verhalen bij hebben.”

Het nieuwe brouwlokaal staat op ongeveer vijftig meter van het gebouw waarin zich vroeger de kloosterbrouwerij bevond. Dat historische gebouw wordt tegenwoordig als kerk gebruikt en is het enige overgebleven gebouw van het vroegere kloostercomplex.
De luiken verraden de oude brouwerij
Dominee en initiatiefnemer ds. Christiaan Baan neemt bezoekers mee naar boven. Onder de zware houten balken vertelt hij hoe het gebouw door de eeuwen heen veranderde. De bovenverdieping was vroeger de droogzolder van de kloosterbrouwerij.

Wie buiten langs de gevel kijkt, ziet nog altijd de opvallende luiken. Die vormden een belangrijk onderdeel van het vroegere brouwproces. Op de zolder werd het graan uitgespreid om te ontkiemen: het zogeheten mouten. Omdat het vochtige graan snel kon gaan schimmelen, moest het daarna zo vlug mogelijk worden gedroogd.
De luiken zorgden ervoor dat lucht door de zolder kon stromen. Zo hielp het gebouw zelf mee bij het bereiden van een van de belangrijkste grondstoffen voor het bier.

Ook de oude balken vertellen hun eigen verhaal. In het hout zijn nog merktekens zichtbaar die bij de bouw werden aangebracht. Daarmee konden de afzonderlijke onderdelen op de juiste plaats worden gezet.
„Dit was echt de bierbrouwerij”, vertelt Baan terwijl hij tussen de eeuwenoude balken staat.
Eeuwenoude traditie keert terug
Wanneer in Windesheim voor het laatst op grotere schaal bier werd gebrouwen, is niet tot op het jaar nauwkeurig bekend. De initiatiefnemers houden het op ongeveer 450 jaar geleden. Waarschijnlijk stopte de grotere productie rond 1580. In documenten uit 1632 werd het gebouw al aangeduid als de oude brouwerij.
Volgens Baan komen in het nieuwe brouwlokaal de geschiedenis van het klooster, het ambacht en de gemeenschap opnieuw bij elkaar. De brouwerij wordt gedragen door vrijwilligers en inwoners uit Windesheim.

Ook wethouder Gerdien Rots legde tijdens de opening de nadruk op die gemeenschapszin. Volgens haar gaat het project niet alleen over bier, maar ook over wat er in een dorp kan ontstaan wanneer mensen elkaar vinden en samen iets opbouwen.
Baan ziet het bier vooral als een middel om mensen en verhalen met elkaar te verbinden. „Bier is daar een lokmiddel bij.”

Na alle verhalen over granen, gist, oude luiken en eeuwenoude balken bleef uiteindelijk nog maar één belangrijke vraag over: hoe smaakt zo’n Thomas Tripel na een onderbreking van vier en een halve eeuw?
Daarvoor stond het bier al koud. Eerst een blokje witte chocolade, daarna een klein proefglaasje Thomas Tripel. Het oordeel van een verslaggever die normaal gesproken helemaal niet van bier houdt?
Verrassend goed.




