Zwolse Telegraaf-fotograaf Jan Stappenbeld (80) overleden: ‘Ik stond erbij, ik keek ernaar’
Zwolle – Hij fotografeerde wereldsterren, reisde voor De Telegraaf de wereld over en maakte een van de meest aangrijpende persfoto’s uit de Nederlandse geschiedenis. De bekende persfotograaf Jan Stappenbeld is op 80-jarige leeftijd overleden. In een televisie-interview uit 2022 blikte hij openhartig terug op zijn indrukwekkende loopbaan. Vooral de treinkaping bij Wijster in 1975 liet diepe sporen na.
„Ik stond erbij, ik keek ernaar. Ik kon het niet tegenhouden.” Met die woorden beschreef Stappenbeld in het Zwolse televisieprogramma Mien Proat op RTV Focus Zwolle hoe hij getuige was van de executie van een gijzelaar tijdens de Molukse treinkaping bij Wijster.
Zijn foto’s van de gebeurtenis gingen de hele wereld over. In 1976 won hij ermee de eerste prijs in de categorie Spot News van World Press Photo. Het was een hoogtepunt in zijn carrière, maar tegelijkertijd een gebeurtenis die hem emotioneel raakte.
‘Hoe vervelend ook, het is wel nieuws’
Stappenbeld vertelde dat hij nooit bewust op zoek ging naar doden of gewonden. Maar als persfotograaf kwam hij tijdens oorlogen, rampen en andere grote gebeurtenissen onvermijdelijk met menselijk leed in aanraking.
Ook bij Wijster had hij nooit verwacht dat de gijzeling zo gruwelijk zou eindigen. Toch drukte hij af toen voor zijn ogen een gijzelaar werd doodgeschoten.
In het interview legde hij uit waarom een persfotograaf zelfs op zo’n verschrikkelijk moment zijn werk moet doen. „Ik kon ook niet zeggen: stop. Maar het gebeurde.”
Volgens hem zou hij zijn werk niet goed hebben gedaan als hij die gebeurtenis niet had vastgelegd. „Hoe vervelend ook, het is wel nieuws.”
Ontslagen na primeur over doodgeschoten kat
Zijn journalistieke loopbaan begon bij de Zwolsche Courant, waar hij als leerling-journalist werkte. Dat hij uiteindelijk bij De Telegraaf terechtkwam, had een opmerkelijke reden: een doodgeschoten kat.
Stappenbeld ontdekte dat de bekende voetbalscheidsrechter Leo Horn tijdens een jachtpartij een kat had doodgeschoten. Het verhaal stond klaar voor de Zwolsche Courant, destijds een middagkrant.
Maar Stappenbeld zag zijn kans schoon. Hij speelde het nieuws door aan De Telegraaf, waardoor het verhaal al in de ochtendkrant verscheen.
De gevolgen waren groot. „Want ik werd de dag erop gelijk ontslagen”, vertelde hij in het interview.
Lang zat hij niet zonder werk. Hij kon meteen aan de slag bij De Telegraaf als journalist-fotograaf. Het werd het begin van een carrière die hem over de hele wereld zou brengen.
Foto’s gingen per trein naar Amsterdam
In het televisiegesprek haalde Stappenbeld herinneringen op aan een tijd waarin foto’s niet met één druk op de knop naar een redactie konden worden verstuurd.
Hij liet zijn foto’s ontwikkelen bij fotograaf Gerrit Vrieleman aan de Voorstraat in Zwolle. Zijn verhalen belde hij door vanuit De Harmonie, de horecazaak van zijn vader aan de Grote Markt, waar tegenwoordig Stadscafé Blij gevestigd is.
„Het verhaaltje dat belde ik door. Bij mijn vader in de zaak. Mocht hij niet weten”, vertelde hij met gevoel voor humor.
De foto’s gingen vervolgens per trein naar Amsterdam. „Dan deed ik de foto in een envelop. Dat heette toen de tijd treinenveloppen. Daar ging ik dan mee naar het station, hier in Zwolle.”
De conducteur had volgens Stappenbeld een eigen kantoortje in de trein, met vakjes waarin de post werd bewaard.
„Die deed het in het vakje. De trein ging. En in Amsterdam was er een jongen die alleen maar tussen De Telegraaf en het station reed om die foto’s op te halen.”
Hotelkamers zonder stroom
Tijdens buitenlandse reportages was het nog een stuk ingewikkelder. Stappenbeld reisde met een grote hutkoffer vol fotopapier, ontwikkelaar en apparatuur.
„Het eerste wat je dan deed als je in je kamer kwam, was je badkamer ombouwen. Dat die helemaal donker werd.”
Vervolgens moesten de foto’s via internationale telefoonverbindingen naar Nederland worden verstuurd. En dat ging lang niet altijd goed.
„Er zijn wat hotels geweest die af en toe wel eens zonder stroom zaten, omdat ik het verkeerde lijntje te pakken had.”
Soms was hij uren bezig om verbinding te krijgen met Amsterdam. En als het eindelijk bijna lukte, kwam hij zomaar bij een heel ander telefoongesprek terecht.
„Dan was er een dame in Parijs die zei: hallo mama. Had ik een of andere dame die met haar moeder zat te praten.”
Stappenbeld kon er jaren later nog om lachen. Maar het verschil met de digitale journalistiek was enorm. Waar een nieuwsfoto tegenwoordig binnen enkele minuten wereldwijd beschikbaar is, kostte dat hem destijds soms uren.
‘Nee zeggen kennen we niet’
Ook na zijn pensionering bleef Stappenbeld verknocht aan het vak. Tijdens het interview in mei 2022 werd hem gevraagd of hij, als hij jonger was geweest, naar de oorlog in Oekraïne zou zijn gegaan.
Zijn antwoord liet weinig ruimte voor twijfel.
„Dan was ik daar zeker als eerste naartoe gegaan.”
Volgens Stappenbeld hoorde het nemen van risico’s bij het werk van een persfotograaf. „Nee zeggen kennen we niet.”
Hij vertelde hoe hij voor een reportage over dodelijke parachuteongelukken zelf uit een vliegtuig moest springen.
„Dan spring ik ook een week later met een collega uit een vliegtuig. Zijn we opgeleid in Hilversum in vier dagen tijd. En dan laten we ons uit dat vliegtuig gooien op twee- of drieduizend meter. Omdat dat moet.”
Voor Stappenbeld was het vanzelfsprekend. Als de krant hem ergens naartoe stuurde, dan ging hij.
Een Blauwvinger in hart en nieren
Ondanks zijn internationale loopbaan bleef Stappenbeld nauw verbonden met Zwolle. Hij groeide op in De Harmonie aan de Grote Markt, de bekende horecazaak van zijn vader. Tegenwoordig is in hetzelfde pand Stadscafé Blij gevestigd.
Als jongen zat hij er aan de grote leestafel, waar bekende Zwollenaren samenkwamen en de laatste nieuwtjes werden uitgewisseld. Daar ontstond zijn belangstelling voor verhalen en journalistiek.

In 1989/1990 was hij bovendien Prins Stap I van carnavalsvereniging De Eileuvers. Later werd hij erelid.
In Mien Proat onthulde hij nog een opmerkelijk detail over zijn afkomst. Hoewel hij zijn hele leven als Zwollenaar bekendstond, vertelde hij dat hij eigenlijk in Kampen was geboren. Een week na zijn geboorte opende zijn vader De Harmonie in Zwolle.
Zijn verbondenheid met de stad was er niet minder om. Toen presentator Rens Pols hem vroeg of hij een echte Blauwvinger was, antwoordde hij bevestigend: „Ik ben, en ja, dat blijf ik ook.”
Bijzonder interview op RTV Focus Zwolle
Op 11 mei 2022 was Jan Stappenbeld te gast bij presentator Rens Pols in het programma Mien Proat, dat destijds wekelijks werd uitgezonden op het televisiekanaal van RTV Focus Zwolle.
In het uitgebreide gesprek vertelde hij over zijn jeugd, zijn bijzondere overstap naar De Telegraaf en de gebeurtenissen tijdens de treinkaping bij Wijster.
De beelden krijgen na zijn overlijden een bijzondere betekenis. Stappenbeld vertelt daarin zelf, met zijn kenmerkende humor en directheid, over een halve eeuw persfotografie.
Hij had naar eigen zeggen het liefst nog doorgewerkt, maar wist ook dat zijn leeftijd dat uiteindelijk onmogelijk maakte.
Met het overlijden van Jan Stappenbeld verliest Zwolle een markante persfotograaf die niet alleen het nieuws vastlegde, maar er regelmatig zelf middenin stond.
Bekijk het interview met Jan Stappenbeld
De uitzending van Mien Proat van 11 mei 2022 is hieronder terug te kijken. In het gesprek met Rens Pols haalt Stappenbeld persoonlijke herinneringen op aan zijn loopbaan en de ingrijpende gebeurtenissen die hij als persfotograaf meemaakte.
Interview Jan Stappenbeld in Mien Proat (11 mei 2022) op TV-kanaal RTV Focus Zwolle




