Zwolle – Wie de Koelwaterhal van de voormalige IJsselcentrale bij Harculo binnenloopt, ziet kunst, staal en enorme industriële installaties. Maar het spannendste zit onder je voeten. Daar verdwijnen trappen diep het beton in, naar kelders waar ooit het water uit de IJssel naar binnen stroomde. Vrijwilliger John kent de verhalen achter deze verborgen wereld en neemt bezoekers er op 5 september in mee.
Wie alleen voor de huidige kunsttentoonstelling komt, zou bijna vergeten waarvoor dit kolossale gebouw ooit is neergezet. Hier draaide alles om water, stoom, kolen en elektriciteit. En vooral om de enorme schaal waarop dat gebeurde.Grote metalen installaties hangen boven de bezoeker, oude leidingen verdwijnen in muren en vloeren en overal zijn sporen van de voormalige centrale zichtbaar.
En dan gaat de trap naar beneden.
Bijna dertien meter de grond in
Onder het gebouw ligt een wereld die vanaf buiten nauwelijks te vermoeden is. Sommige kelders zijn volgens John bijna net zo diep als het bovengrondse gebouw hoog is: van bijna dertien tot 16 meter.
Via de wenteltrap gaat het diep de voormalige IJsselcentrale in. Onder de Koelwaterhal liggen oude technische ruimtes en waterkelders. Foto: RTV Focus Zwolle
Een deel van die kelders stond jarenlang meters onder water. Er bestond nog een open verbinding met de oude waterinlaat vanaf de IJssel.
En onder al dat water lag ook nog een flinke laag drek.
Het Mausoleum – Foto: RTV Focus Zwolle
Wie hier nu rondloopt, ziet nog precies waarvoor het gebouw ooit bedoeld was. Dikke betonnen muren, enorme leidingen en openingen herinneren aan de tijd waarin grote hoeveelheden IJsselwater door de centrale werden geleid.
Hier stroomde de IJssel naar binnen
Het water was essentieel voor de centrale. Vanuit de IJssel werd koelwater aangezogen en via enorme leidingen naar binnen gevoerd. De openingen waar dat gebeurde, zijn nog altijd te zien. “Hier kwam het water doorheen”, vertelt John terwijl hij de oude installatie laat zien.
Hier kwam het water uit de IJssel de Koelwaterhal binnen. Via grote leidingen werd het koelwater naar de installaties van de voormalige IJsselcentrale gevoerd. Foto: RTV Focus Zwolle
Kunst van Ronald A. Westerhuis tussen de Schokbeton-muren en oude installaties in de kelders van de Koelwaterhal. Foto: RTV Focus Zwolle
Even verder zijn de enorme onderdelen waarmee het water naar boven werd gepompt nog altijd zichtbaar. Een mens valt bijna weg tussen het beton en staal.
John is sinds dit jaar vrijwilliger bij de Koelwaterhal. Eerder gaf hij rondleidingen bij het voormalige Herman Brood Museum. Voor zijn nieuwe rondleidingen heeft hij zich flink verdiept in de geschiedenis van de centrale.
En die blijkt vol verrassingen te zitten.
Waarom Zwolle en niet Deventer?
Ook de plek van de centrale heeft een verhaal. “Het had net zo goed Deventer kunnen zijn”, vertelt John.
Zwolle had volgens hem echter een belangrijk voordeel. Door een oude dijkdoorbraak waren hier kolken ontstaan. Daardoor konden relatief eenvoudig havens en waterinlaten worden aangelegd.
En die waren onmisbaar. De centrale had enorme hoeveelheden IJsselwater nodig voor de koeling.
Ook de kolen kwamen van ver. Schepen brachten brandstof uit onder meer Polen en de toenmalige DDR. Kolen uit Limburg kwamen per spoor naar Harculo. Restanten van dat spoor zijn nog altijd op het terrein te vinden.
Stoken op frituurvet en cashewnoten
“Wat ik helemaal niet wist, is dat de IJsselcentrale eigenlijk heel innovatief was”, zegt John.
Zo werd rond 2001 en 2002 geëxperimenteerd met opmerkelijke brandstoffen. Gebruikt frituurvet bijvoorbeeld, maar ook houtsnippers en zelfs schillen van cashewnoten.
Niet alles bleek een succes. Sommige brandstoffen veroorzaakten juist problemen in het leidingstelsel.
Ook technisch werd volop geëxperimenteerd. Zo vertelt John over stoom die opnieuw werd verhit tot ongeveer 535 graden.
Zelf noemt hij zich bepaald niet technisch. Maar juist de verhalen achter al die machines fascineren hem.
Vissers kwamen af op het warme water
Sommige verhalen zijn een stuk alledaagser.
Het koelwater dat na gebruik weer terugstroomde, was ongeveer zeven graden warmer. Dat trok veel vis aan.
En niet alleen kleintjes. “Je kreeg hele grote karpers”, vertelt John.
De haven bij de centrale werd daardoor een geliefde plek voor vissers. Zomaar je hengel uitgooien zat er alleen niet in. Jaarlijks werd slechts een beperkt aantal visvergunningen afgegeven.
Daar stond iets tegenover: de vissers hielpen het terrein schoon te houden.
De kunstenaar die zelf onder water ging
Tegenwoordig stroomt er geen koelwater meer door de hal. Waar ooit een elektriciteitscentrale draaide, staat nu kunst tussen beton, staal en oude installaties.
De huidige tentoonstelling Hofstad meets Hanzestad brengt werk samen van dertig kunstenaars van Pulchri Studio uit Den Haag. Schilderijen, tekeningen, sculpturen en ruimtelijke installaties zijn zowel binnen als buiten op het terrein langs de IJssel te zien.
Maar één kunstenaar is onlosmakelijk met deze plek verbonden: Ronald A. Westerhuis. Hij kocht de Koelwaterhal enkele jaren geleden en begon aan een enorme klus om het industriële bouwwerk een nieuwe toekomst te geven.
En juist zijn oude beroep kwam daarbij van pas.
Voordat Westerhuis kunstenaar werd, werkte hij als onderwaterlasser in de offshore-industrie. Daar ontstond ook zijn band met het materiaal dat later zo bepalend zou worden voor zijn kunst: staal.
Foto: RTV Focus Zwolle
Toen Westerhuis de Koelwaterhal in handen kreeg, stonden delen van de diepe kelders nog vol water. “Ronald is zelf onderwaterlasser geweest”, vertelt John. “Hij is hier dus zelf als duiker naar beneden gegaan.”
De oude verbindingen met de waterinlaat moesten onder water worden afgesloten en dichtgelast. Pas daarna konden de kelders worden leeggepompt en kon de laag drek worden verwijderd. “Dat is echt een immense klus geweest.”
Van industrieel staal naar kunst
Inmiddels hebben de voormalige technische ruimtes en kelders een compleet nieuwe functie gekregen. De oude installaties bleven staan, maar daartussen is volop kunst te vinden.
Ook veel werk van Westerhuis zelf.
Een van de werken van Ronald A. Westerhuis in de Koelwaterhal. Zijn verleden in de offshore-industrie en zijn fascinatie voor staal zijn terug te zien in zijn kunst. Foto: RTV Focus Zwolle
Zijn spiegelende sculpturen vormen een opvallend contrast met het donkere beton, de roestige leidingen en de gigantische restanten van de elektriciteitscentrale. Ook buiten op het terrein staan verschillende werken van Westerhuis.
John kijkt daar niet alleen met historische belangstelling naar. “Je moet dat soms ook gewoon voelen”, zegt hij over kunst. Niet alles hoeft volgens hem helemaal te worden uitgelegd.
En juist diep in de kelders komen kunst, industrie en het persoonlijke verhaal van Westerhuis misschien wel het sterkst bij elkaar. “Je voelt de stilte als je hier staat”, zegt John.
Geboren op het water, straks terug naar het water; Mausoleum
Want daar wacht misschien wel het meest persoonlijke verhaal van de hele Koelwaterhal.
In een van de voormalige waterkelders bevindt zich het Mausoleum van Ronald A. Westerhuis. Bezoekers kunnen de ruimte gewoon binnenlopen. Achter het Mariabeeld bevindt zich nog een afzonderlijke ruimte die is bedoeld als de daadwerkelijke laatste rustplaats van de kunstenaar.
Het Mausoleum van Ronald A. Westerhuis in een voormalige waterkelder onder de Koelwaterhal. Achter het Mariabeeld bevindt zich de ruimte die is bedoeld als zijn uiteindelijke laatste rustplaats. Foto: RTV Focus Zwolle
Dat Westerhuis juist hier zijn laatste rustplaats wil hebben, is volgens John geen toeval.
Westerhuis werd in Tiel geboren als zoon van een binnenvaartschipper. Het water speelde daardoor vanaf zijn geboorte een belangrijke rol in zijn leven.
En uiteindelijk wil hij ook weer dichtbij dat water eindigen.
Onder de vloer van een voormalige elektriciteitscentrale, in een kelder waar ooit het IJsselwater door de installaties stroomde, heeft Westerhuis daarom zijn toekomstige rustplaats laten maken.
Geboren bij het water, jarenlang als onderwaterlasser erin gewerkt en straks zijn laatste rustplaats vlak bij de IJssel.
Zelf afdalen op 5 september
Op zaterdag 5 september neemt John bezoekers zelf mee door en rond de Koelwaterhal. De tocht voert langs de oude installaties, de waterinlaat, kunst en de diepe kelders onder het gebouw.
Wie daarna weer boven staat, kijkt waarschijnlijk anders naar de enorme hal.
Want een gat in een betonnen muur blijkt ineens de plek waar ooit de IJssel naar binnen stroomde. En achter een oude trap kan een verhaal schuilgaan dat tientallen meters de grond in gaat.
De tentoonstelling Hofstad meets Hanzestad is nog tot en met 27 september te bezoeken, iedere vrijdag, zaterdag en zondag van 10.00 tot 16.00 uur.
De entree bedraagt 11,50 euro. Bezoekers tot en met 16 jaar betalen 5 euro. En op 5 september kun je dan ook mee met de rondleiding.
