NS-boa’s in Zwolle krijgen wapenstok na stijging agressie: helft incidenten draait om zwartrijden

Zwolle – NS-boa’s in Zwolle krijgen binnenkort een wapenstok. Niet omdat het rustiger wordt op het station, maar juist omdat agressie tegen personeel toeneemt. De helft van de incidenten ontstaat bij zwartrijders die bij controle door het lint gaan. Met de nieuwe maatregel wil NS sneller ingrijpen, afstand creëren en letsel bij medewerkers voorkomen.

De NS start in april met een opvallende proef: 75 medewerkers Veiligheid & Service (V&S) gaan een jaar lang de korte wapenstok dragen. In Zwolle doen ongeveer twaalf boa’s mee aan het experiment. Doel: minder agressie, minder letsel en sneller ingrijpen bij incidenten.

Volgens NS woordvoerder Oscar van Elferen is bewust gekozen voor een spreiding over het land. „Elke regio heeft zijn eigen problematiek. In Amsterdam zie je veel toeristenoverlast, elders spelen weer andere zaken. Door meerdere standplaatsen te kiezen, voorkom je dat je je focust op één type overlast.”

Zwolle als knooppunt, overstap Ter Apel

Dat ook Zwolle is geselecteerd, is geen toeval. Het station geldt als belangrijk knooppunt tussen Noord-Nederland en de Randstad. „Je wilt voldoende reizigersstromen én voldoende collega’s om de proef goed te kunnen uitvoeren,” aldus woordvoerder Oscar van Elferen van Nederlandse Spoorwegen.

De Zwolse boa’s worden uitsluitend ingezet op NS-locaties en NS-trajecten. Zij werken dus niet op treinen van Arriva Nederland. Tegelijkertijd speelt in Zwolle wel mee dat reizigers vanuit Ter Apel via de Arriva Vechtdallijn naar Zwolle reizen en daar overstappen op een NS-verbinding. Die overstap zorgt geregeld voor extra drukte en specifieke situaties waar Veiligheid & Service op moet inspelen.

Helft agressie draait om zwartrijden

De aanleiding voor de proef is duidelijk. Afgelopen jaar werden 1.132 incidenten van agressie tegen NS-medewerkers gemeld. Opvallend: volgens NS heeft ongeveer 50 procent van de agressie te maken met het ontbreken van een geldig vervoerbewijs.

Van Elferen: „Veel situaties escaleren op het moment dat iemand geen kaartje heeft. Sommigen nemen hun verlies, maar er wordt ook gescholden, gedreigd en soms fysiek geweld gebruikt.”

Zogeheten ‘tailgaters’ – reizigers die achter iemand anders aan door de poortjes glippen – worden vaak via camerabeelden gesignaleerd door de centrale meldkamer. Die geeft de locatie direct door aan de boa’s op het station, die de betreffende persoon vervolgens aanspreken of meenemen om de situatie af te handelen.

Daarnaast worden boa’s nadrukkelijk ingezet om conducteurs te ontlasten. Wanneer bij een controle in de trein blijkt dat iemand geen geldig vervoerbewijs heeft en de situatie dreigt te escaleren, schakelt de conducteur via de meldkamer de boa’s in. Zij wachten de zwartrijder op bij het eerstvolgende station of halen hem – indien nodig – uit de trein om verdere afhandeling over te nemen.

Van handen naar hulpmiddel

NS-boa’s zijn al geweldsbevoegd en trainen jaarlijks op het proportioneel toepassen van geweld. Tot nu toe moesten zij een agressieve verdachte onder controle krijgen met hun handen, hun eigen lichaam en collega’s als ondersteuning.

„Het punt is dat collega’s nu soms fysiek dichtbij moeten komen om iemand onder controle te krijgen,” zegt Van Elferen. „Met een wapenstok kun je sneller afstand creëren. Dat kan veiliger zijn en sneller werken. Het is ook een preventief signaal: dit accepteren we niet.”

Het gaat nadrukkelijk om de korte wapenstok, bedoeld om controle te krijgen – niet om ‘erop los te slaan’, benadrukt NS.

Zware training en examen

De 75 geselecteerde boa’s krijgen een aparte opleiding in het NS Leercentrum in Amersfoort. Die bestaat uit drie trainingsmomenten, een examen, certificering en drie terugkomdagen. Daarbij staat centraal: wanneer mag je de wapenstok inzetten, en wat is proportioneel?

„Ze zijn gewend om geweld toe te passen binnen hun bevoegdheden,” aldus de woordvoerder. „Maar dit vraagt aanvullende training.”

Strakke evaluatie met controlegroep

De proef wordt streng geëvalueerd. NS onderzoekt of het aantal agressie-incidenten afneemt, of het letsel onder boa’s terugloopt en of aanhoudingen sneller en efficiënter verlopen. Ook wordt gekeken naar het veiligheidsgevoel van medewerkers en of zij hun werk met meer vertrouwen kunnen uitvoeren. Om een goed beeld te krijgen, werkt NS met een controlegroep van twaalf boa’s zonder wapenstok, zodat verschillen in beleving, letsel en effectiviteit zichtbaar worden.

Toestemming uit Den Haag

NS diende afgelopen zomer een aanvraag in bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. Eind oktober kwam het groene licht voor de proef.

Als de uitkomsten positief zijn, sluit NS uitbreiding niet uit. „We willen weten of collega’s hun werk veiliger kunnen uitvoeren,” zegt Van Elferen. „Daar draait het om.”

Eind april starten de eerste NS-boa’s met wapenstok hun dienst – ook in Zwolle.